Category: Uncategorized

Παρακολουθώντας πολλά από τα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα, εξαιτίας του γεγονότος ότι τις περισσότερες φορές είναι δυσνόητα για κάποιον που θα ακολουθήσει τον δρόμο της λογικής, δεν μένει παρά να φιλοσοφήσει. Και αν η απόκτηση φιλοσοφικής ικανότητας, σημαίνει ότι θα μας οδηγήσει να γίνουμε περισσότερο σκεπτικιστές σε προβληματικές καταστάσεις, ας είναι για το καλύτερο, σε μια εποχή που οι τεχνολογικές εξελίξεις έχουν την ικανότητα να μας παραπλανήσουν από την πραγματικότητα.

Η Ανθρώπινη Αδυναμία Συσχέτισης

Μια φράση που έχει μείνει στο μυαλό μου – και στη συνείδησή μου – από τότε που ήμουν νέος, χωρίς να είμαι απόλυτα σίγουρος για την προέλευσή της, έχει να κάνει με την “αδυναμία του ανθρώπινου μυαλού να συνδυάσει γεγονότα και καταστάσεις”. Σίγουρα με το πέρασμα των ετών και τη φθορά της μνήμης, έχει αλλάξει σε σχέση με αυτή που ήταν αρχικά, αλλά η ουσία είναι η ίδια.

Ένα μεγάλο ερώτημα, που ίσως μείνει αναπάντητο, είναι ο πραγματικός ρόλος μας και το τι πρέπει να κάνουμε στο σύντομο διάστημα που μας αναλογεί πάνω στη Γη. Αντί να παραμένουμε παθητικοί παρατηρητές που αποσκοπούν μόνο στην επιβίωση και την ικανοποίηση του «εγώ», ίσως να φέρουμε την ευθύνη να γίνουμε υποστηρικτές μιας συλλογικής συνείδησης με θετικό αποτύπωμα. Διατηρώντας μια πιο ρομαντική οπτική μέσα στις καθημερινές επαναλήψεις και τα λάθη μας, η συμβολή μας για έναν καλύτερο κόσμο ίσως αποτελεί τελικά τη μόνη ουσιαστική απάντηση στο αιώνιο ερώτημα του ποιοι είμαστε και τι ζητάμε.

Τα πάντα γύρω μας, μέσα μας και πίσω μας, με την έννοια του χωροχρόνου και των αισθήσεων, μπορεί να παρουσιαστούν σαν δεδομένα που να μπορεί να κατανοήσει ο άνθρωπος (αν θεωρηθεί ότι δεν υπάρχει κάτι άλλο να καταλάβουμε για τον κόσμο). Και πλέον με πολύ μεγάλη ικανότητα ο υπολογιστής. Η την πυραμίδα DIKW, ένα γενικότερο εννοιολογικό πλαίσιο, περιγράφει τη σχέση μεταξύ δεδομένων (Data), πληροφορίας (Information), γνώσης (Knowledge) και σοφίας (Wisdom), αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο τα δεδομένα μπορούν, μέσα από διαδοχικά επίπεδα επεξεργασίας και κατανόησης, να αποκτήσουν ουσιαστικότερο νόημα. Είναι μια γενικότερη αντίληψη που μπορεί να αντικατοπτρίζεται και στον άνθρωπο. Μια ενδιαφέρουσα φιλοσοφική προέκτασή της εντοπίζεται στους στίχους του T. S. Eliot από το έργο The Rock (1934) “- Πού είναι η σοφία που χάσαμε στη γνώση; – Πού είναι η γνώση που χάσαμε στην πληροφορία;”.

Η Τέχνη ως Καθρέφτης της Ιστορίας

Υπάρχει βαθιά συσχέτιση των γεγονότων γύρω μας με ό,τι βλέπουμε στις ταινίες. Δεν είναι λίγες οι φορές, μέσα στο ιστορικό της ανθρώπινης ύπαρξης, που η σύνδεση των ταινιών με την πραγματικότητα είναι ολοφάνερη. Μάλιστα, οι περισσότερες προέρχονται από τα γεγονότα που έχει βιώσει ο άνθρωπος.
Μια από τις αγαπημένες μου τριλογίες, η κινηματογραφική μεταφορά του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών», πατάει σε βιβλία που εκδόθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1950 (μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο) και είχαν συλληφθεί και γραφτεί από τον Τόλκιν μέσα στη σκιά του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, στον οποίο ο ίδιος πολέμησε και έχασε στενούς του φίλους. Η αγριότητα της βιομηχανικής καταστροφής, η διαφθορά της εξουσίας, η απανθρωπιά των μαζών και η σιωπηλή αντοχή των απλών ανθρώπων (των Χόμπιτ) μπροστά σε μια παγκόσμια απειλή, αποτυπώθηκε με σοφία στα γραπτά του, που αργότερα μετουσιώθηκαν σε 3 επικές ταινίες του Hollywood.

Σύνδεση με το αληθινό γίνονται ακόμα και στις πιο γραφικές ταινίες, όπου το μυαλό δεν μπορεί εύκολα να κάνει τη συσχέτιση με την πραγματικότητα, όπως στο “Αυτό”, τον γνωστό σε όλους κλόουν-δαίμονα του Stephen King, που επέστρεφε κάθε 27 χρόνια με τη μάσκα του φίλου-κλόουν για να τρέφεται από τον φόβο – χαρακτηριστικό στις ιστορίες του King – και να κάνει ψυχές παιδιών να αιωρούνται αιώνια προς ικανοποίηση της βουλιμίας του.
Αυτή εν ολίγοις είναι και η φύση του φασισμού. Που όπως και ο κλόουν, εμφανίζεται περιοδικά ανά τα έτη φορώντας μάσκα φιλική, μέχρι την επικράτησή του, όπου εκεί εμφανίζει το αληθινό πρόσωπό του. Αυτό του μίσους και του σαδισμού, φυλακίζοντας ανθρώπινες ψυχές, επιβεβαιώνοντας με αυτόν τον τρόπο τη δύναμή του.
Και όπως και ο δαίμονας, έτσι και ο φασισμός, συνήθως εξαφανίζεται μέσα από μια συλλογική αντίσταση από ανθρώπους που δεν τον φοβούνται.

Τα Δεδομένα σε Μορφή Αριθμών

Αυτή η ανθρώπινη ικανότητα συσχέτισης δεν μένει μόνο στη σφαίρα της τέχνης και της ιστορίας, αλλά εργαλειοποιείται πρακτικά στο σήμερα.

Η αξιοποίηση και η συσχέτιση παλαιότερων με τωρινά δεδομένα αποτελεί ισχυρό όπλο και για τις εταιρείες μάρκετινγκ αλλά και για τις προεκλογικές εκστρατείες. Οι επαγγελματίες αυτοί γνωρίζουν καλά τη δύναμη της σωστής ανάλυσης, του συνδυασμού και της παρουσίασης των στοιχείων μέσω της στατιστικής, μετατρέποντας τους αριθμούς σε στρατηγική επιρροής.

Στο μάρκετινγκ, το να γνωρίζεις καλά τα δεδομένα και το ιστορικό σημαίνει ότι μπορείς να προβλέψεις τη συμπεριφορά του καταναλωτή πριν καν την εκδηλώσει. Συνδυάζοντας προηγούμενες αγορές, ιστορικό περιήγησης και δημογραφικά στοιχεία, οι εταιρείες δημιουργούν εξατομικευμένες καμπάνιες ακριβείας που αυξάνουν δραστικά τις πωλήσεις και ελαχιστοποιούν το διαφημιστικό κόστος.

Στην πολιτική, η ανάλυση αυτών των δεδομένων μεταφράζεται σε μικροστοχευμένη επικοινωνία. Τα επιτελεία εντοπίζουν τις κρυφές ανησυχίες συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων και προσαρμόζουν τα μηνύματά τους ανάλογα, επηρεάζοντας κρίσιμες αποφάσεις αναποφάσιστων ψηφοφόρων με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Η Σοφία ως Εργαλείο

Φανερώνοντας μερικούς από τους απεριόριστους τρόπους όπου υπάρχει δυνατότητα συσχέτισης από το ανθρώπινο μυαλό φανταστικών αλλά και πραγματικών γεγονότων του παρελθόντος με γεγονότα του παρόντος και του πιθανού μέλλοντος, πώς μας είναι τόσο δύσκολο να κατασκευάσουμε ένα καλύτερο μέλλον, ενώ έχουμε την ικανότητα να αντιληφθούμε όλες τις συσχετίσεις και τις αρνητικές και τις θετικές επιπτώσεις αυτών; Γιατί εξακολουθούμε να επιλέγουμε στις περισσότερες περιπτώσεις, λάθος;

Έχει ειπωθεί ότι αυτός που δεν ξεχνά το παρελθόν μπορεί να φτιάξει ένα καλύτερο μέλλον. Και όμως, η γνώση αυτή, που μπορεί να οδηγήσει στη σοφία που χρειαζόμαστε, μένει ανεκμετάλλευτη. Ή μάλλον επιλέγουμε να μένει ανεκμετάλλευτη. Ή ακόμα καλύτερα, επιλέγεται η σοφία που οδηγεί σε ένα – φαινομενικά – καλύτερο μέλλον για το εγώ. Αλλά ακόμα και εκεί δεν υπάρχει κατανόηση – ή καλή συσχέτιση – ότι το καλύτερο εγώ σε πολλές περιπτώσεις συμβαδίζει με το καλό των άλλων.

Ενδεχομένως η ουσιαστική διαφορά μεταξύ νοημοσύνης και σοφίας να μην βρίσκεται στην ικανότητα να επεξεργαζόμαστε περισσότερες πληροφορίες, να αναγνωρίζουμε περισσότερα μοτίβα ή να προβλέπουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια το μέλλον, αλλά στην ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τις συνέπειες των αποφάσεών μας πέρα από τα όρια του εαυτού μας. Ο άνθρωπος μπορεί να διαθέτει τη γνώση, την εμπειρία και τα κατάλληλα εργαλεία για να κατανοήσει τι πρόκειται να συμβεί, χωρίς απαραίτητα να επιλέξει να ενεργήσει ανάλογα. Μπορεί να γνωρίζει ότι μια απόφαση θα ωφελήσει προσωρινά τον ίδιο, αλλά μακροπρόθεσμα θα επιβαρύνει τους γύρω του, την κοινωνία ή ακόμη και τις επόμενες γενιές. Ίσως αυτό να συμβαίνει επειδή η άμεση ικανοποίηση του ατομικού συμφέροντος υπερισχύει συχνά της μακροπρόθεσμης σκέψης, επειδή δυσκολευόμαστε να αντιληφθούμε καταστάσεις έξω από τη δική μας οπτική ή επειδή, ακόμη και όταν αναγνωρίζουμε το σωστό, δεν έχουμε πάντα τη βούληση να το επιλέξουμε. Άλλωστε, η γνώση του τι είναι σωστό δεν συνεπάγεται απαραίτητα και την εφαρμογή του. Και ίσως εκεί να βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση της ανθρώπινης ύπαρξης: όχι τόσο το να γίνουμε εξυπνότεροι, αλλά περισσότερο το να μάθουμε να χρησιμοποιούμε όσα γνωρίζουμε με τρόπο που να δημιουργεί κάτι καλύτερο και για τους υπόλοιπους.

Παρακολουθούσα μια συζήτηση σε ζωντανή εκπομπή , όπου εν ολίγοις παρουσιαζόταν πώς οι κυβερνήσεις επιλέγουν να μοιράζουν τον πλούτο περισσότερο στους πλούσιους και λιγότερο στους φτωχούς, μεγαλώνοντας με αυτόν τον τρόπο το κοινωνικό χάσμα. Όμως, – όπως εξήγησε ο ένας – το να δίνεις περισσότερο πλούτο σε αυτούς που ήδη έχουν πολλά χρήματα, δεν τους καθιστά απαραίτητα πιο ευτυχισμένους. Γιατί, όταν υποχρηματοδοτούνται όλες τις υποδομές που τον έκαναν πιο πλούσιο – σχολεία, πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, δομές υγείας – τότε είναι σαν να υπονομεύεις τον ίδιο του τον πλούτο. Και σε χρήμα και σε ευτυχία.

Τεχνολογικά, η σύνδεση της πυραμίδας του DIKW, όπου από τα δεδομένα καταλήγουμε στη σοφία, θα μπορούσε να μας βοηθήσει για να σκεφτούμε καλύτερα την ιδανική αξιοποίηση των δεδομένων και τον συνδυασμό αυτών.

Τα σύγχρονα συστήματα παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης αξιοποιούν τις αναπαραστάσεις που έχουν αποκτήσει κατά την εκπαίδευσή τους, καθώς και το εκάστοτε διαθέσιμο πλαίσιο πληροφοριών, για να παράγουν νέες ακολουθίες και απαντήσεις.
Με άλλα λόγια, τα συστήματα αυτά έχουν αποκτήσει μια εντυπωσιακή ικανότητα αναγνώρισης σύνθετων μοτίβων και αξιοποίησης πληροφοριών, ώστε να παράγουν νέες απαντήσεις με βάση το ερώτημα και το διαθέσιμο πλαίσιο. Χωρίς να θέλω να υπονοήσω ότι η λύση στα προβλήματά μας είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη (υπάρχει ένα πεδίο διεπιστημονικής έρευνας (“Moral Enhancement”), που εξετάζει κατά πόσο θα μπορούσαμε να αξιοποιήσουμε επιστημονικές και τεχνολογικές παρεμβάσεις για την ενίσχυση της ηθικής συμπεριφοράς και κρίσης του ανθρώπου), μια καλύτερη σκέψη για όλα αυτά που βλέπουμε μπροστά μας και γύρω μας, με τη δημιουργικότητα και την κριτική σκέψη που μας χαρακτηρίζει, ίσως να μπορέσουμε να γίνουμε πιο σοφοί και να πάρουμε καλύτερες αποφάσεις που να αφορούν ένα θετικότερο κοινωνικό αντίκτυπο και συνολικό θετικό αποτύπωμα.

Ίσως, τελικά, να μην έχει τόση σημασία πόσα μπορούμε να γνωρίζουμε ή πόσα περισσότερα θα καταφέρουμε να ανακαλύψουμε στο μέλλον, όσο το τι επιλέγουμε να κάνουμε με όσα ήδη γνωρίζουμε. Γιατί, αν η εξέλιξη της νοημοσύνης μας δεν συνοδεύεται από μια αντίστοιχη εξέλιξη στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη θέση μας μέσα στο σύνολο, τότε κινδυνεύουμε να γινόμαστε όλο και πιο ικανοί, χωρίς απαραίτητα να γινόμαστε καλύτεροι. Και ίσως αυτή να είναι μια από τις σημαντικότερες συσχετίσεις που έχουμε ακόμη να ανακαλύψουμε.

*Εξώφυλλο από την τριλογία του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, σε σκηνοθεσία Peter Jackson.